Toegang

Honger in de Hoorn van Afrika. De beelden komen dagelijks voorbij. De ramp treft deze mensen extra hard, omdat ze ook al geteisterd worden door ziektes waar geen medicijnen voor zijn. Niet omdat die niet bestaan, maar omdat ze te duur zijn of omdat ze er om andere redenen geen toegang toe hebben. Een van de redenen, geven critici aan, vormt het patentrecht: een probleem waar alle ontwikkelingslanden mee zouden worstelen. Deze zomer bracht een Nederlandse onderzoeksjournalist de kwestie in kaart via een tweedelige televisiedocumentaire met de titel Slikken of stikken.
In deze dialoog gaan twee nauw betrokkenen vanuit verschillende perspectieven dieper in op de problematiek. Farmaceutische bedrijven moeten hun verantwoordelijkheid nemen en afzien van torenhoge winsten en dat alles ten gunste van een eerlijke en toegankelijke gezondheidszorg, vindt Leena Menghaney van Artsen zonder Grenzen. Te kort door de bocht, zegt Eveline Loriaux van Roche. “In de praktijk werken Roche en andere grote farmaceutische bedrijven helemaal niet met patenten in ontwikkelingslanden. En als iemand daar een generieke variant maakt van een geneesmiddel waarop toevallig wel een patent berust, beginnen wij geen rechtszaak. Zo hebben wij dat geregeld.”

Leena Menghaney (Artsen zonder Grenzen)

Mensen die sterven aan behandelbare ziekten. Dat is de harde realiteit waar Artsen zonder Grenzen dagelijks mee te maken heeft. Nergens voor nodig, stelt Leena Menghaney. “Er zijn serieuze alternatieven.” HIV/aids, tuberculose, hepatitis, ondervoeding. Voor westerlingen zijn het verhalen in de krant of cijfers in een grafiek. Maar voor de mensen die het betreft maken medicijnen het verschil tussen leven en dood. Leena Menghaney van Artsen zonder Grenzen ziet het elke dag gebeuren. “Ik werk veel met drugsverslaafden en mensen met HIV. Veel van hen hebben ook hepatitis C. Bedrijven als Roche hebben daarvoor goede medicijnen op de markt, maar elke dosis kost zo’n 200 dollar. Dat kunnen de meeste mensen gewoon niet betalen.”

De oorzaak van het gebrek aan voldoende goede en betaalbare medicijnen voor ontwikkelingslanden ligt volgens Menghaney grotendeels in de patenten. Medicijnen vormen een grote kostenpost en de kans dat overheden van arme landen een duur medicijn vergoeden is niet zo groot. Dus worden arme landen en hun burgers de facto afgesneden van goede gezondheidszorg. Een ernstig probleem. Maar is het ook het probleem van de farmaceutische industrie? Bedrijven zijn geen charitatieve instellingen, dus ergens moeten ze toch de r&d-kosten terugverdienen? “Inderdaad”, zegt Leena Menghaney. “Wij verzetten ons ook niet tegen de patenten, maar wel tegen de invulling daarvan. Wij zijn er niet tegen dat bedrijven geld verdienen aan de ontwikkeling van medicijnen, maar het is nergens voor nodig dat ze daar voor twintig jaar een monopolie op krijgen. Er zijn ook andere oplossingen denkbaar.” Bedrijven moeten volgens Menghaney bereid zijn anders naar hun winst te kijken en met wat minder genoegen nemen, ten gunste van een eerlijker inrichting van de gezondheidszorg. “Farmaceutische bedrijven hebben ook een morele verantwoordelijkheid en die nemen ze veel te weinig. Wij hebben niet de indruk dat het bedrijfsleven zich erg verantwoordelijk voelt voor de problemen en erop aanspreekbaar is. Meestal is er maatschappelijke druk nodig om bedrijven in beweging te krijgen. Naming & shaming.” Monopolies Een tweede verandering betreft de patenten: die zouden anders ‘gemanaged’ moeten worden. Concurrentie is het meest effectieve instrument. Generieke medicijnen zorgen ervoor dat de prijzen flink omlaag gaan, waardoor overheden en burgers sterker komen te staan. “Monopolies staan een eerlijke en toegankelijke gezondheidszorg in de weg. Het afschaffen ervan zou daarom een stap in de goede richting zijn. Waarom zouden regionale bedrijven in ontwikkelingslanden niet ook dat product mogen maken, en dan tegen een lagere prijs? Daar zijn best afspraken over te maken. Zo zouden ze bijvoorbeeld royalty’s kunnen betalen aan de patenthouder.”De Patent Pool kan daarbij een belangrijk instrument zijn. Die pool is opgericht met als doel de productie van generieke geneesmiddelen te bevorderen, maar voorlopig functioneert hij volgens Menghaney niet naar behoren. “Farmaceutische bedrijven nemen eraan deel op basis van vrijwilligheid en ze zijn niet erg coöperatief. De Patent Pool is meer gebaseerd op economisch gewin dan op de behoefte van de gezondheidszorg. Daardoor staan ze sommige landen toe generieke medicijnen te produceren en andere niet.” Verder zou de overheid een deel van de kosten op kunnen vangen. Dat gebeurt nu ook al. “In de VS gaat een flink deel van het belastinggeld op aan research naar bijvoorbeeld medicijnen tegen kanker. Dat vinden we allemaal heel gewoon. Maar als dan het stadium van ontwikkelen van medicijnen is aangebroken, schuiven we de verantwoordelijkheid terug naar de bedrijven. Waarom? De overheid zou niet alleen moeten bijdragen aan onderzoek, maar ook aan ontwikkeling.” De basis voor dit soort maatregelen is zes jaar geleden al gelegd met het Doha-verdrag. Dit internationale document stelde met nadruk dat intellectueel eigendom de publieke gezondheidszorg niet in de weg mag staan. Maar dat is voorlopig nog theorie.“Het is hoog tijd om dit verdrag nu echt te gaan implementeren”, vindt Leena Menghaney

Toch ziet ze ook lichtpuntjes. “Toen ik opgroeide was HIV nog een doodvonnis. Tegenwoordig is het een chronische ziekte. Vroeger kostte een behandeling voor HIV/aids 10.000 dollar per persoon, nu is diezelfde behandeling beschikbaar voor minder dan 100 dollar. Dat is een belangrijke verworvenheid, maar we moeten nu de volgende stap zetten en ervoor zorgen dat die medicijnen beschikbaar komen voor iedereen die ze nodig heeft. Dat vraagt creativiteit en doorzettingsvermogen.In deze fase gaat het echt om technische knowhow en het bedenken van goede alternatieven voor een nieuwe en voor alle partijen werkbare opzet van r&d.”Er is nog veel te doen, maar Leena Menghaney heeft er alle vertrouwen in dat het goed komt. “Het zijn moeilijke tijden en we staan voor grote uitdagingen, maar onze dokters in het veld zijn lastige bazen. Zij maken glashelder wat er ontbreekt en waar zij behoefte aan hebben voor hun patiënten. Die principiële drive zal zich uiteindelijk vertalen in technisch goede modellen en producten.”

Eveline Loriaux (Roche)

Mensen die doodgaan wegens gebrek aan medicijnen? Natuurlijk is dat niet acceptabel, zegt Eveline Loriaux van farmabedrijf Roche. Maar het is te simplistisch om dat alleen op het conto te schrijven van de farmaceutische sector. “Wij nemen onze verantwoordelijkheid.” Farmaceutische bedrijven die weglopen voor hun verantwoordelijkheid? Dat is geen plaatje dat Eveline Loriaux herkent. “Als wereldburgers vinden we het natuurlijk allemaal verschrikkelijk dat er mensen doodgaan aan ziektes waar een oplossing voor bestaat. Maar je kunt je afvragen of dat de verantwoordelijkheid is van de farmaceutische bedrijven. In elk geval niet alleen die van ons. Het is ingewikkelde materie waar heel veel partijen bij betrokken zijn."
 
"Ik kan me heel goed voorstellen dat artsen het frustrerend vinden als ze in de praktijk tegen situaties aanlopen waarin mensen doodgaan, maar het is niet terecht om daar de farmasector als enige partij verantwoordelijk voor te stellen. Dat ligt veel genuanceerder. De infrastructuur van de gezondheidszorg heeft in z’n geheel een upgrade nodig, anders is het dweilen met de kraan open.”

Overheid, Verenigde Naties, wereldgezondheidsorganisatie en farmaceutische bedrijven moeten daarin elk hun eigen verantwoordelijkheid nemen. Roche doet dat al door bijvoorbeeld in de minst ontwikkelde landen helemaal geen patenten aan te vragen. En waar ze al wel verleend zijn, ziet het bedrijf af van rechtszaken als bedrijven generieke varianten maken.” Het idee van Artsen zonder Grenzen om het monopolie op patenten op te heffen, vindt ze dan ook niet echt opportuun. “Daar hebben wij geen behoefte aan, want in de praktijk hebben we dat al geregeld. Geneesmiddelen waar grote behoefte aan is in ontwikkelingslanden, worden al beschikbaar gesteld tegen gereduceerde prijzen en van de meeste door ons ontwikkelde essentiële medicijnen op de lijst van de WHO, zijn de patenten allang verlopen.”

Ook het idee dat farmaceutische bedrijven met minder winst genoegen zouden moeten nemen, kan niet echt op begrip rekenen. “We moeten allemaal ons steentje bijdragen, maar dat idee is echt te simpel. Wij zijn wel een commercieel bedrijf, en juist daardoor kunnen we investeren in de ontwikkeling van nieuwe therapieën. Daarin lopen we nu voorop en die innovatie kun je alleen volhouden als je een gezonde financiële positie hebt. Het ontwikkelen van nieuwe medicijnen is risicovol, dus het is belangrijk dat bedrijven gedurende een vastgestelde periode bescherming krijgen om de gemaakte kosten terug te verdienen. Maar dan wel in de rijke landen. Ik zie niet hoe je anders als bedrijf kunt overleven. Je mag tenslotte ook geen cd illegaal downloaden of een koffiezetapparaat namaken. Het is belangrijk dat het systeem die ontwikkelingskosten beschermt en zo bedrijven de gelegenheid biedt om innovatieve producten te blijven ontwikkelen. Maar dat mag nooit ten koste gaan van de arme landen.” En het idee dat de overheid zou moeten bijdragen aan de r&d-kosten van bedrijven? Geen goed plan, vindt Loriaux. “De overheid moet zorgen dat geneesmiddelen op de markt kunnen komen en dat er een goede infrastructuur is. Dan creëer je een gezond klimaat voor gezondheidszorg. Maar als de overheid zich gaat bemoeien met r&d, krijg je belangenverstrengeling en dat is niet wenselijk. De praktijk in de communistische landen heeft trouwens wel aangetoond dat een overheid die zich bemoeit met de ontwikkeling van medicijnen nog nooit iets van waarde heeft toegevoegd.” Roche is actief bezig met programma’s waarin kennis en technologie worden gedeeld met bedrijven die generieke producten maken, zodat de kwaliteit gegarandeerd wordt. Dat geldt bijvoorbeeld voor HIV/aidsmiddelen en voor anti-influenzamiddelen. Ook verzorgt Roche educatieprogramma’s waarbij werkers in de gezondheidszorg opgeleid worden in de oncologie. Een ander project is de Phelophepa-healthcare train in Zuid-Afrika. Dat is een rijdend ziekenhuis met naast gewone basisgezondheidszorg ook allerlei specialismen aan boord. Die trein rijdt door landelijke gebieden om zorg te verlenen en werkers in de gezondheidszorg op te leiden in de basiszorg. Ook intern zijn de medewerkers van Roche betrokken bij wat elders in de wereld gebeurt. Zo is er een langlopend project voor aidsweeskinderen in Malawi en worden medewerkers in de gelegenheid gesteld om een jaar in een ontwikkelingsland te gaan werken met baangarantie bij terugkeer.

Volgens Loriaux is Roche niet de enige die op dit spoor zit. Na de maatschappelijke discussie over geneesmiddelen tegen HIV/aids in het begin van deze eeuw hebben alle grote spelers soortgelijke maatregelen getroffen. De meeste bedrijven voeren gedifferentieerd beleid voor wat betreft patenten en prijzen voor ontwikkelingslanden. Hoe komt het dan dat farmaceutische bedrijven nog steeds worden gezien als de grote boosdoeners? Onwetendheid, vermoedt Loriaux. “Op de website staat vermeld wat wij allemaal doen en ook in onze jaarverslagen wordt aandacht besteed aan de maatschappelijke projecten. Roche is in de Dow Jones Sustainability Index al twee jaar achter elkaar uitgeroepen tot meest duurzame bedrijf in de gezondheidszorg. Maar bij het grote publiek blijven we lijden onder een achterhaald imago. Dat is wel eens frustrerend. Je wilt je niet op de borst slaan, maar feit is wel dat we veel doen.”